Μπορεί σήμερα η 1η Σεπτεμβρίου να αποτελεί το τέλος του καλοκαιριού και των διακοπών για πολλούς, όμως στο πέρασμα των αιώνων είχε πολύ μεγάλη σημασία. Μάλιστα ακόμα και σήμερα, σε κάποια μέρη θεωρείται ως πρώτη μέρα του νέου έτους.
Η κλειδοχρονιά
Η λέξη κλειδοχρονιά μπορεί να είναι άγνωστη στους περισσότερους σήμερα, όμως στο παρελθόν ήταν πολύ γνωστή. Σήμαινε, και σημαίνει την τελευταία μέρα του Αυγούστου και σε κάποια μέρη την πρώτη του Σεπτεμβρίου, κατά την οποία άλλοτε έκλεινε το έτος σύμφωνα με τη μέτρηση του χρόνου κατά ινδικτιώνες, που θα δούμε στη συνέχεια τι ήταν. Η λέξη προέρχεται από τη λέξη κλειδί και το συνθετικό – χρονιά, όπως σχηματίζονται οι λέξεις αρχιχρονιά, πρωτοχρονιά κ.λπ.
Ο Σεπτέμβριος και η «Πρωτοχρονιά»
Όπως γράφει ο αείμνηστος λαογράφος και ακαδημαϊκός Γεώργιος Μέγας (1893-1976), στο βιβλίο του «ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΤΗΣ ΛΑΪΚΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ», ο Σεπτέμβριος είναι ο μήνας της συγκομιδής των σταφυλιών, γι’ αυτό λέγεται και Τρυγητής. Λέγεται επίσης και ο «μήνας του Σταυρού» (Σταυρίτης) από την κυριότερη γιορτή του, την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού(14 Σεπτεμβρίου).
Η πρώτη Σεπτεμβρίου, από το 313 μ.Χ. (οπότε εκδόθηκε και το Διάταγμα των Μεδιολάνων από τον Μέγα Κωνσταντίνο, με το οποίο ο Χριστιανισμός νομιμοποιήθηκε ως «επιτρεπόμενη θρησκεία») ορίστηκε ως αρχή του θρησκευτικού έτους και εξακολουθεί, ίσως μέχρι και σήμερα σε κάποια μέρη της Ελλάδας, να γιορτάζεται ως πρωτοχρονιά. Μάλιστα, ο λαός διασώζει τη δοξασία ότι την 1η Σεπτεμβρίου «ο Άγγελος απογράφει τις ψυχές που θα πεθάνουν μέσα στον χρόνο», γι’ αυτό λέγεται και «ημέρα του χρονογράφου».
Ως αρχή του χρόνου, η 1η Σεπτεμβρίου χαιρετιζόταν με τις συνηθισμένες για την «καλοχρονιά» ευχές. Ιδιαίτερα, οι γεωργικές οικογένειες, που βλέπουν να πλησιάζει η περίοδος της σποράς κρεμούν στο εικονοστάσι του σπιτιού ορισμένα σύμβολα αφθονίας, ως εγγύηση για την ευφορία που προσδοκούσαν για τον νέο χρόνο. Κι επειδή η θεϊκή βοήθεια κρίνεται σε πολλές περιπτώσεις απαραίτητη, ο σπόρος που προορίζεται για σπορά στέλνεται στην εκκλησία για να ευλογηθεί. Ιδιαίτερα στα Δωδεκάνησα, τουλάχιστον ως τη δεκαετία του 1950 αναφέρονται πολλά έθιμα που σχετίζονται με την 1η Σεπτεμβρίου. Έτσι, στην Κω, τα σύμβολα αφθονίας είναι μια αρμαθιά από ρόδι, σταφύλι, κυδώνι, σκόρδο και φύλλο από τον αιώνιο πλάτανο του Ιπποκράτη. Η αρμαθιά αυτή λέγεται «αρκιχρονιά». Κάθε χρόνο την 1η Σεπτεμβρίου, πριν ακόμα βγει ο ήλιος, αγόρια και κορίτσια μαζεύονταν σε μια παραλία έριχναν την παλιά «αρκιχρονιά» στη θάλασσα και βουτούσαν την καινούργια στο νερό. Έπειτα, έπαιρναν νερό από 40 ή 41 κύματα και 40 ή 41 πετραδάκια σ’ ένα δοχείο, γύριζαν στο σπίτι και κρεμούσαν την «αρκιχρονιά» στο εικονοστάσι. Πριν επιστρέψουν σπίτι τους όμως, περνούσαν από τον πλάτανο του Ιπποκράτη και αγκάλιαζαν τον κορμό του, για να «πάρουν» τα χρόνια του. Τα πετραδάκια που είχαν μαζέψει τα έβαζαν μέσα στα σεντούκια (ένας από τους λόγους ήταν για να μην τρώνε τα ρούχα τα ποντίκια!). Το νερό που έφερναν από τη θάλασσα το έχυναν στις τέσσερις γωνίες του σπιτιού, καθώς έτσι πίστευαν ότι ξόρκιζαν τη γλωσσοφαγιά!
Στην Κάρπαθο, την 1η Σεπτεμβρίου έφερναν πρωί πρωί νερό και ράντιζαν το κάτω μέρος του σπιτιού, έβαζαν βασιλικούς, κατιφέδες και άλλα λουλούδια στους στύλους του σπιτιού και κρέμαγαν αρμαθιές τα ρόδια τα οποία και φύλαγαν όλο τον χρόνο. Ένα από τα ρόδια, το έσπαγαν στο πάτωμα και σκόρπιζαν τους σπόρους του στο σπίτι. Ακόμα, κρεμούσαν κυδώνια και μήλα. Την 1η Σεπτεμβρίου, οι ιερείς γύριζαν τα σπίτια, εύχονταν «καλό χρόνο» και τους έδιναν μελωμένα κουλούρια. Επίσης, οι γεωργοί έφερναν τους σπόρους που θα φύτευαν στις εκκλησίες για να ευλογηθούν.
Στη Ρόδο κρεμούσαν στη μεσιά (μεσαίο χοντρό δοκάρι που βάσταζε στη στέγη) ένα άσπρο σακουλάκι γεμάτο σιτάρι και γύρω απ’ αυτό έβαζε κάθε νοικοκυρά μια αρμάθα καρύδια, ένα κρεμμύδι, ένα σκόρδο, ένα τσαμπί σταφύλι κ.ά. Αυτό λεγόταν «αρκιχρονιά» γιατί γινόταν την πρώτη μέρα του εκκλησιαστικού έτους. Αν δεν γινόταν όλη αυτή η διαδικασία δεν ξεκινούσαν καμία δουλειά.
Άλλο έθιμο της 1ης Σεπτεμβρίου ως Πρωτοχρονιά ήταν η ανταλλαγή δώρων μεταξύ νονού ή νονάς και βαφτιστικού ή αναδεξιμιάς. Για παράδειγμα, στην Κάρπαθο, τη μέρα αυτή, η μητέρα του παιδιού που είχε βαφτιστεί πρόσφατα πήγαινε στον νονό ή τη νονά ένα πανέρι γεμάτο ρόδια, καρύδια, κυδώνια, σύκα, μήλα και άλλους καρπούς. Ο νονός ή νονά επέστρεφαν το πανέρι με χαρίσματα, ρούχα για το βαφτιστήρι, μεταξωτά μαντίλια και άλλα δώρα.
Ίνδικτος και ινδικτιώνα
Το εκκλησιαστικό έτος ονομάζεται ίνδικτος και ξεκινά την 1η Σεπτεμβρίου. Από την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου ως χρονολογική μονάδα αναγνωρίστηκε η ινδικτιώνα, με αρχή την 1η Σεπτεμβρίου του 312. Ινδικτιώνα, λέγεται η ονομασία της θέσης στην οποία συγκαταλέγεται ένα έτος, σ’ έναν κύκλο δεκαπενταετίας που ανανεώνεται συνεχώς.
Το σύστημα αυτό χρησιμοποιήθηκε και από την Εκκλησία ήδη από τον 4ο αιώνα. Έτσι την 1η Σεπτεμβρίου τελούνταν και τελείται, ακόμα και σήμερα η ακολουθία της ινδίκτου σε συνδυασμό με τη Θεία Λειτουργία για την ευλογία του εκκλησιαστικού έτους.
