Την έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου στην οποία προχώρησε σήμερα η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης , σχολιάζουν τόσοι Λίβυοι πολιτικοί όσο και Έλληνες διεθνολόγοι.
Σύμφωνα με ανακοίνωση που εκδόθηκε στη Βεγγάζη, το λιβυκό Κοινοβούλιο υπερψήφισε το μνημόνιο που υπεγράφη τον Νοέμβριο του 2019 μεταξύ της Τουρκίας και της τότε κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας (GNA) της Λιβύης, υπό τον Φαγέζ αλ Σάρατζ. Οι βουλευτές αποφάσισαν ομόφωνα την κατάργηση της απόφασης υπ’ αριθμόν 1 του 2020, με την οποία είχε απορριφθεί η επικύρωση των δύο μνημονίων συνεργασίας για τις θαλάσσιες ζώνες και τη στρατιωτική συνεργασία που είχαν συνάψει η Άγκυρα και η κυβέρνηση της Τρίπολης.
Παράλληλα, καταργήθηκε, επίσης ομόφωνα, η απόφαση υπ’ αριθμόν 6 του 2020, η οποία προέβλεπε τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει πάντως η παρουσία στη Λιβύη του επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών (MİT) πριν την έγκριση.
Το σκεπτικό και οι στόχοι της απόφασης
Ο Ταρίκ αλ-Τζαρούσι, μέλος της Επιτροπής Άμυνας και Εθνικής Ασφάλειας της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, δήλωσε ότι η Βουλή ψήφισε υπέρ της έγκρισης του μνημονίου κατανόησης που υπογράφηκε με την Τουρκία σχετικά με την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, διότι, κατά την εκτίμησή του, προσφέρει στρατηγικά, οικονομικά και πολιτικά οφέλη, πέραν της σημασίας του για την εθνική ασφάλεια της Λιβύης. Ο Αλ-Τζαρούσι πρόσθεσε, σε δήλωσή του στο WTV, ότι η επικύρωση του μνημονίου θα θέσει τη Λιβύη σε ισότιμη βάση με άλλες χώρες της περιοχής, ιδίως υπό το πρίσμα των περιφερειακών συμμαχιών που σχετίζονται με την εκμετάλλευση των πόρων φυσικού αερίου στη Μεσόγειο, επισημαίνοντας τη συμφωνία μεταξύ Αιγύπτου, Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ για συνεργασία στον τομέα αυτό.
Ο Αλ-Τζαρούσι τόνισε ότι η υιοθέτηση του μνημονίου παρέχει στη Λιβύη ένα διαπραγματευτικό ατού και μια πολιτική στάση έναντι των μεγάλων δυνάμεων, ενώ ενισχύει τις πιθανότητες να αντιμετωπίζεται ως ισότιμος εμπορικός, στρατιωτικός και πολιτικός εταίρος. Από την άλλη πλευρά, αναγνώρισε ότι η συμφωνία ενδέχεται να αντιμετωπίσει δυσκολίες στην αναγνώρισή της από την Ευρώπη, υποδηλώνοντας ότι η υιοθέτησή της θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολιτικές εντάσεις μεταξύ της Λιβύης και της Ελλάδας, καθώς και ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών· ωστόσο, τόνισε ότι τα συμφέροντα της Λιβύης παραμένουν η πρωταρχική προτεραιότητα σε αυτό το θέμα.
Ως μέλος της Επιτροπής Άμυνας και Εθνικής Ασφάλειας της Βουλής των Αντιπροσώπων, σημείωσε ότι η Λιβύη χρειάζεται έναν στρατηγικό σύμμαχο, δεδομένων των συνθηκών που αντιμετωπίζει επί του παρόντος, υποστηρίζοντας ότι η συνεργασία με την Τουρκία συνέβαλε στην ενίσχυση της πεποίθησης σχετικά με τη σημασία της συμφωνίας, πέραν των «νομικών θεμελίων» στα οποία βασίζεται, όπως τα περιέγραψε, συμπεριλαμβανομένης της απόφασης του Διεθνούς Δικαστηρίου του 1988 σχετικά με την ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα, καθώς και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, που υπογράφηκε στην Τζαμάικα το 1982.Ο Αλ-Τζαρούσι τόνισε ότι αυτές οι παράμετροι συνέβαλαν στη διαμόρφωση της θέσης της Επιτροπής Άμυνας και Εθνικής Ασφάλειας υπέρ της υιοθέτησης του μνημονίου, σημειώνοντας ότι τα μέλη της Βουλής των Αντιπροσώπων ψήφισαν υπέρ του μνημονίου με δική τους ελεύθερη βούληση.Ψηφίσματα της Βουλής των Αντιπροσώπων
Από την πλευρά του ο εκπρόσωπος της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, Αμπντουλάχ Μπλιχέγκ, ανακοίνωσε ότι η Βουλή ψήφισε ομόφωνα την έγκριση του μνημονίου κατανόησης που υπογράφηκε μεταξύ της πρώην Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας (GNA) και της Τουρκίας σχετικά με την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών στη Μεσόγειο Θάλασσα. Σημείωσε επίσης ότι η Βουλή ψήφισε ομόφωνα την κατάργηση του Ψηφίσματός της αριθ. 1 του 2020 σχετικά με την άρνηση επικύρωσης των δύο μνημονίων κατανόησης που συνήφθησαν μεταξύ της Κυβέρνησης Εθνικής Συμφωνίας και της τουρκικής κυβέρνησης, καθώς και του Ψηφίσματος της Βουλής αριθ. 6 του 2020 σχετικά με τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η GNA, με επικεφαλής τον Φαίζ Αλ-Σαράτζ, υπέγραψε δύο μνημόνια κατανόησης με την τουρκική κυβέρνηση στην Κωνσταντινούπολη στις 27 Νοεμβρίου 2019· το πρώτο αφορούσε την ασφάλεια και τη στρατιωτική συνεργασία, ενώ το δεύτερο αφορούσε την οριοθέτηση της θαλάσσιας δικαιοδοσίας στη Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένης της ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδας και της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης.
Το 2020, η Βουλή των Αντιπροσώπων απέρριψε τα δύο μνημόνια με το Ψήφισμά της αριθ. 1 και τα χαρακτήρισε άκυρα, τονίζοντας τότε την ανάγκη να επικυρώνει η νομοθετική εξουσία οποιαδήποτε μνημόνια κατανόησης υπογράφονται από την κυβέρνηση.
Τι λένε Έλληνες αναλυτές
Σύμφωνα με τον διεθνολόγο Αλέξανδρο Δεσποτόπουλο η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης δεν παράγει έννομα διεθνή αποτελέσματα και δεν νομιμοποιεί τη συμφωνία.
Αναλυτικά αναφέρει:
H κίνηση αυτή στερείται διεθνούς ισχύος και γιατί το μνημόνιο παραμένει παράνομο και ανυπόστατο:
1) Παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας (UNCLOS)• Κατάφωρη παραβίαση του Άρθρου 121: Σύμφωνα με τη Διεθνή Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982), όλα τα νησιά που κατοικούνται ή έχουν δική τους οικονομική ζωή διαθέτουν κανονικά δικαίωμα σε Υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, ακριβώς όπως και οι ηπειρωτικές ακτές.
2) Παραβίαση Κυριαρχικών Δικαιωμάτων Τρίτων Κρατών• Διεθνές δεδικασμένο: Βάσει του γενικού διεθνούς δικαίου, μια συνθήκη μεταξύ δύο μερών δεν μπορεί να δημιουργεί υποχρεώσεις ή να αφαιρεί δικαιώματα από τρίτα κράτη χωρίς τη συγκατάθεσή τους (pacta tertiis nec nocent nec prosunt).
3)Θεσμική Έλλειψη Νομιμότητας της Αρχικής Συμφωνίας (2019)• Υπέρβαση εντολής (Πολιτική Συμφωνία της Skhirat): Το μνημόνιο υπογράφηκε το 2019 από τον Φαγέζ αλ Σάρατζ (GNA), ο οποίος βάσει του εσωτερικού δικαίου της Λιβύης και των αποφάσεων του ΟΗΕ δεν είχε το δικαίωμα να υπογράφει διεθνείς συμφωνίες που δεσμεύουν το μέλλον της χώρας, παρά μόνο προσωρινές διοικητικές πράξεις
Η “θεραπεία” της επικύρωσης δεν αναιρεί την αρχική παρανομία: Μια εσωτερική κοινοβουλευτική πράξη το 2026 δεν μπορεί να “εξαγνίσει” ή να καταστήσει έγκυρη μια εξ αρχής παράνομη διεθνή πράξη που παραβιάζει το αναγκαστικό διεθνές δίκαιο.
4) Καταδίκη από τη Διεθνή Κοινότητα• Αποφάσεις Ευρωπαϊκού Συμβουλίου: Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει αποφανθεί ρητά και επανειλημμένα ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα για τρίτα κράτη.• Η στάση των ΗΠΑ και περιφερειακών δυνάμεων: Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Αίγυπτος και η Κύπρος έχουν χαρακτηρίσει τη συμφωνία προκλητική και αποσταθεροποιητική, τονίζοντας ότι οι μονομερείς ενέργειες δεν υποκαθιστούν τις νόμιμες οριοθετήσεις.
Από την πλευρά του ο Αλέξανδρος Νίκλαν, σύμβουλος θεμάτων ασφαλείας με πολυετή εμπειρία στον χώρο της ασφάλειας και ανάλυσης πληροφορίας εξηγεί:
H επικύρωση από το Λιβυκό κοινοβούλιο δεν αναιρεί τις παραβάσεις του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας. Το μνημόνιο εξακολουθεί να «ακυρώνει» τα ελληνικά νησιά (Κρήτη, Κάρπαθο, Ρόδο, Καστελλόριζο) από τον υπολογισμό υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ. Παράλληλα επίσης δεν δημιουργεί υποχρεώσεις για τρίτα κράτη αφού μια συμφωνία μεταξύ δύο κρατών δεν μπορεί να στερήσει ή να θίξει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών (Ελλάδα, Αίγυπτος).
Αυτό δείχνει πώς η οριοθέτηση που έχει συμφωνήσει η Ελλάδα με την Αίγυπτο παραμένει σε ισχύ και «τέμνει» τις θαλάσσιες ζώνες που επικαλείται το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Τι αλλάζει. Δίνει την δυνατότητα στην Λιβύη να συνεργαστεί με την κρατική εταιρεία πετρελαίου της Τουρκίας (TPAO) όπου μπορεί πλέον να λάβει επίσημες άδειες ερευνών και γεωτρήσεων από τη Λιβύη σε περιοχές νοτίως της Κρήτης.
Αυτό όμως μπορεί να στείλει τουρκικά ερευνητικά ή γεωτρύπανα να εμφανιστούν σε περιοχές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας επικαλούμενα λιβυκή άδεια και έγκριση του εκεί κοινοβουλίου, μεταφέροντας μια ένταση και πιθανή σύγκρουση από το διπλωματικό πλέον πεδίο στο ναυτικό (όπερ στρατιωτική σύγκρουση καθώς σίγουρα θα υπάρξει τουρκικό σκάφος δίπλα σε ερευνητικά εκεί.Αυτά είναι τα δεδομένα.
Τι δεν λέγεται όμως και έχει σημασία εδώ.
Οι γεωτρήσεις για να γίνουν από Τουρκία και Λιβύη θα χρειαστεί να έχουν τεχνογνωσία και συνεργασία με μεγάλες εταιρίες διαχείρισης και εξόρυξης ορυκτών καυσίμων. Αυτές είναι πολύ λίγες παγκοσμίως και βρίσκονται κυρίως σε Ευρώπη και ΗΠΑ.
Η πιθανότητα να έρθει Ρωσική εταιρία είναι μάλλον αδύναμη. Αν κληθεί λοιπόν εταιρία θα χρειαστεί νομιμότητα και αύτη δεν υφίσταται σήμερα, άρα κάθε επένδυση θα είναι επισφαλής. Και εκεί κάπου είναι κατανοητό πιστεύω πώς η μεγαλύτερη χρησιμότητα της εξέλιξης αυτής για την Τουρκία είναι να μπορεί να προκαλέσει εντάσεις με νόμιμο μανδύα ενώ για την Λιβύη δεν είναι παρά ένας μοχλός πίεσης για να αναπτύξουν καταστάσεις διαπραγμάτευσης με την Ελλάδα με καλύτερους όρους για αυτούς.
Οπότε όλα θα κριθούν από την διαχείριση και πάλι της Ελλάδος και πώς ακριβώς θα αντιδράσει σε μια πιθανή πρόκληση επί του πεδίου. Αν δηλαδή θα επέλθει “επακούμβηση” εφόσον θιγεί Ελληνική ΑΟΖ ή θα μείνει στο απυρόβλητο. Όπως είχαμε πεί όμως.. απο την στιγμή που η Ελλάδα θα μπεί στον ενεργειακό χωρό, θα χρειαστεί και απόλυτη στρατιωτική ισχύ. Θα φανεί λοιπόν αν οι εξοπλισμοί ήρθαν για αυτούς τους λόγους ή μια υποχώρηση θα σημάνει και σοβαρά προβλήματα σε εμάς , για ευνόητους λόγους.
Τι λένε Τούρκοι αναλυτές
Ο εν αποστρατεία ναύαρχος Cem Gürdeniz αξιολόγησε την εξέλιξη σε έξι σημεία. Σχολιάζοντας ότι ήταν «ένα μεγάλο κέρδος για την Γαλάζια Πατρίδα», οι εκτιμήσεις του Cem Gürdeniz έχουν ως εξής:
1. Αυτή η απόφαση είναι ένα από τα σημαντικότερα διπλωματικά οφέλη που έχει πετύχει η Τουρκία τα τελευταία χρόνια στον αγώνα της για τη Γαλάζια Πατρίδα.
2. Η αλλαγή στάσης του στρατοπέδου του Χαφτάρ, το οποίο επί χρόνια θεωρούσε άκυρη τη συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης, αποτελεί σοβαρή πολιτική και διπλωματική οπισθοδρόμηση για την Ελλάδα, το μπλοκ της ΕΕ που την υποστηρίζει και τις ΗΠΑ. Η στρατηγική της Αθήνας να εκμεταλλευτεί τις διαιρέσεις στη Λιβύη για να εξουδετερώσει τη θαλάσσια δικαιοδοσία της Τουρκίας έχει υποστεί σοβαρό πλήγμα.
3. Αυτή η εξέλιξη είναι επίσης σημαντική όσον αφορά μια πιθανή μελλοντική συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων περιοχών που ενδέχεται να συνάψει η Τουρκία με την Αίγυπτο.
4. Η διαπραγματευτική ισχύς της Τουρκίας έχει αυξηθεί, ιδίως στο έργο του υποθαλάσσιου καλωδίου ηλεκτρικής ενέργειας της Διασύνδεσης της Μεγάλης Θάλασσας (GSI), το οποίο αναμένεται να επανέλθει στην ημερήσια διάταξη το επόμενο διάστημα. Η Τουρκία πρέπει να υπερασπιστεί με αποφασιστικότητα τα νομικά της επιχειρήματα σχετικά με την απόκτηση άδειας για τη διεξαγωγή ερευνών του βυθού στην υφαλοκρηπίδα της.
5. Ωστόσο, η διπλωματική επιτυχία πρέπει να συμπληρώνεται από μια απτή παρουσία στη θάλασσα. Η Τουρκία πρέπει να λάβει συγκεκριμένα μέτρα για να προστατεύσει τα κυριαρχικά της δικαιώματα έναντι των δραστηριοτήτων που έχουν μονομερώς αδειοδοτηθεί από την Κυπριακή Δημοκρατία, ιδίως στα οικόπεδα 5 και 6, και θα πρέπει να επανεκκινήσει τις σεισμικές έρευνες και τις δραστηριότητες γεώτρησης στις αμφισβητούμενες περιοχές.
6. Η σύνδεση μεταξύ των ορίων της υφαλοκρηπίδας της Τουρκίας, τα οποία κοινοποίησε στον ΟΗΕ στις 18 Μαρτίου 2020, και της Λιβύης είναι πλέον πολύ ισχυρότερη νομικά και πολιτικά.
Τι λένε ξένοι αναλυτές
Τέλος, ο Riccardo Gasco, Ιταλός πολιτικός αναλυτής, ερευνητής και Συντονιστής του Προγράμματος Εξωτερικής Πολιτικής στο İstanPol Institute της Κωνσταντινούπολης, σχολιάζει επίσης τη ναυτική συμφωνία της Τουρκίας με τη Λιβύη.
Εστιάζει στο τι αλλάζει με την επικύρωσή της για την Ανατολική Μεσόγειο:
Η έγκριση από το κοινοβούλιο της Λιβύης του ναυτικού μνημονίου κατανόησης του 2019 με την Τουρκία αποτελεί διπλωματικό κέρδος για την Άγκυρα. Η υποστήριξη από το ανατολικό στρατόπεδο, το οποίο προηγουμένως αντιτάχθηκε στη συμφωνία, καθιστά πιο δύσκολη την ανατροπή της — και αποδυναμώνει μια σημαντική πηγή ελληνικής επιρροής στη Λιβύη. Οι επιπτώσεις της στον τομέα της ενέργειας είναι πιο επιλεκτικές.
Η ναυτική συμφωνία υπογράφηκε παράλληλα με μια συμφωνία ασφάλειας με την Τρίπολη το 2019. Η στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας συνέβαλε στη διατήρηση του λιβυκού εταίρου της· η Ελλάδα αντέδρασε με μια μερική συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την #Αίγυπτο το 2020. Η επακόλουθη συνεργασία της Άγκυρας με το στρατόπεδο του Χάφταρ έχει σταδιακά διευρύνει τα πολιτικά θεμέλια της συμφωνίας.
Οι αυξανόμενοι δεσμοί του Σαντάμ Χάφταρ με την Άγκυρα και η συνεχής διπλωματία εκ μέρους των Fidan και Kalın συνέβαλαν στην προετοιμασία του εδάφους. Στις 6 Οκτωβρίου, ο Αγκίλα Σαλέχ αντικαταστάθηκε από τη θέση του προέδρου της Βουλής από τον Αλ-Σαλχίν Αμπντουλνάμπι αλ-Ομπέιντι, πρώην πρόεδρο της Επιτροπής Φιλίας Λιβύης-Τουρκίας.
Η επίσκεψη του Καλίν στην Τρίπολη συνέπεσε με τη διαδικασία επικύρωσης στη Βεγγάζη. Για την Τουρκία, η έγκριση παρέχει ισχυρότερη πολιτική υποστήριξη για τις υπεράκτιες έρευνες και τις διαπραγματεύσεις σχετικά με την εξερεύνηση.
Μια συμφωνία του 2025 μεταξύ της NOC και της TPAO προβλέπει ήδη σεισμικές εργασίες σε τέσσερις υπεράκτιες περιοχές, που καλύπτουν 10.000 χιλιόμετρα γραμμής. Η γεώτρηση θα απαιτούσε περαιτέρω συμφωνίες και εγκρίσεις. Οποιαδήποτε επιχείρηση σε ύδατα που διεκδικεί η Ελλάδα θα ενείχε ξεχωριστό κίνδυνο κλιμάκωσης. Η έγκριση από τη Βουλή των Αντιπροσώπων παρέχει στη συμφωνία ευρύτερη υποστήριξη εντός της Λιβύης, προσθέτοντας ένα θεσμικό όργανο που προηγουμένως την είχε απορρίψει. Αυτό αποδυναμώνει μια πηγή διπλωματικής επιρροής της Ελλάδας.
Οι νομικές αντιρρήσεις παραμένουν: η Ελλάδα και η ΕΕ αμφισβητούν τη νομιμότητα του Μνημονίου Συνεργασίας, ενώ η Τουρκία υποστηρίζει ότι αυτό συμμορφώνεται με το διεθνές δίκαιο. Η κοινοβουλευτική έγκριση δεν επιλύει αυτές τις αντικρουόμενες θέσεις.
Η ενεργειακή συνεργασία Ισραήλ–Ελλάδας–Κύπρου αντιμετωπίζει διαφορετικές συνέπειες ανάλογα με τα επιμέρους έργα της.
EastMed – Ο αγωγός «Ποσειδώνας» παραμένει ένας προτεινόμενος διάδρομος μεταφοράς φυσικού αερίου. Η ηλεκτρολογική σύνδεση «Great Sea», που αρχικά είχε σχεδιαστεί για 1.000 MW και υποστηρίζεται από επιχορηγήσεις της ΕΕ ύψους 657 εκατ. ευρώ, αποτελεί μια πιο άμεση δοκιμασία.
Εν τω μεταξύ, το «Λεβιάθαν» προμήθευσε την Αίγυπτο με 1,7 δισ. κυβικά μέτρα το δεύτερο τρίμηνο του 2026, ενώ το έργο «Cronos» της Eni στοχεύει στις εξαγωγές κυπριακού φυσικού αερίου μέσω της Αιγύπτου από το 2028.
Τα συμφέροντα της Ιταλίας ακολουθούν αυτή την υπάρχουσα υποδομή. Το GreenStream συνδέει τη δυτική Λιβύη με τη Σικελία· η Eni επενδύει στην παραγωγή της Λιβύης και στην αλυσίδα εξαγωγών Κύπρου–Αιγύπτου. Το φυσικό αέριο της Κασπίας φτάνει επίσης στην Ιταλία μέσω της Τουρκίας και της Ελλάδας μέσω των αγωγών TANAP–TAP.
Η Ρώμη έχει ισχυρούς λόγους να διατηρήσει τη συνεργασία σε όλες αυτές τις σχέσεις, περιορίζοντας παράλληλα τις επιπτώσεις από τις θαλάσσιες διαφορές. Για την Ευρώπη, η οπισθοδρόμηση αυτή σημαίνει ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση της Τουρκίας όσον αφορά τις αμφισβητούμενες μελλοντικές συνδέσεις. Η επικύρωση αφήνει ανέπαφες τις υπάρχουσες διαδρομές εφοδιασμού, ενώ ενισχύει την πολιτική υποστήριξη της #Άγκυρας για τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της. Η επόμενη δοκιμασία θα έρθει στη θάλασσα, όπου δραστηριοποιούνται ερευνητικά σκάφη, και θα καθορίσει αν τα έργα γεώτρησης θα προχωρήσουν και αν οι προγραμματισμένες ενεργειακές συνδέσεις θα μπορούν να υλοποιηθούν υπό πίεση.
