Οι διαιρέσεις που διαλύουν σήμερα τη Μέση Ανατολή δεν είναι κάτι νέο. Στην πραγματικότητα, έχουν τις ρίζες τους σχεδόν στην απαρχή του Ισλάμ πριν από περίπου 1.400 χρόνια. Σήμερα όμως αυτές οι ιστορικές αντιπαλότητες τροφοδοτούνται επιπλέον από τον πλούτο σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, τον εθνικισμό, τις εθνοτικές αντιπαλότητες, τις εντάσεις γύρω από τις σχέσεις με τη Δύση και, πάνω απ’ όλα, από τις στάσεις απέναντι στο Ισραήλ.
Το πλέγμα των συμμαχιών και των αντιπαλοτήτων στη Μέση Ανατολή είναι σύνθετο, δυναμικό και συχνά δύσκολο να κατανοηθεί. Περιλαμβάνει τόσο απροσδόκητες συμμαχίες όσο και συγκρούσεις εξαιρετικής σφοδρότητας. Ωστόσο, υπάρχει ένας βασικός άξονας που βοηθά στην κατανόηση της κατάστασης: η βαθιά εχθρότητα μεταξύ των δύο βασικών κλάδων του Ισλάμ, των Σουνιτών και των Σιιτών.
Οι δύο αυτές θρησκευτικές παραδόσεις διαθέτουν διαφορετικά νομικά συστήματα και κυρίως, διαφωνούν για το πώς πρέπει να διοικείται η θρησκεία. Οι Σιίτες θεωρούν ότι οι ηγέτες τους, οι αγιατολάχ, είναι αλάθητοι και διορισμένοι από τον Αλλάχ, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις θεωρούνται και απόγονοι του Προφήτη Μωάμεθ. Αντίθετα, οι Σουνίτες δεν διαθέτουν ιεραρχική κληρική δομή και κρίνουν κάθε ιεροκήρυκα με βάση τα προσωπικά του χαρακτηριστικά.
Περισσότερα από τα τέσσερα πέμπτα του μουσουλμανικού κόσμου είναι Σουνίτες, αποτελώντας την πλειοψηφία στα περισσότερα αραβικά κράτη, καθώς και στο Πακιστάν. Στη Βρετανία, για παράδειγμα, το 95% των μουσουλμάνων είναι Σουνίτες. Ωστόσο, στο Ιράν, καθώς και στα γειτονικά Ιράκ και Αζερμπαϊτζάν, η πλειονότητα του πληθυσμού είναι Σιίτες. Μεγάλες σιιτικές κοινότητες υπάρχουν επίσης στην Υεμένη, στον Λίβανο, στη Σαουδική Αραβία και στο Μπαχρέιν.
Η θρησκευτική αυτή διαίρεση δημιουργεί τις προϋποθέσεις για εσωτερικές συγκρούσεις και αποτελεί βασικό παράγοντα για την κατανόηση των εξελίξεων σε μία από τις πιο ασταθείς περιοχές του κόσμου.
Η ιρανική επανάσταση και η κλιμάκωση της σιιτοσουνιτικής αντιπαράθεσης
Η ιρανική επανάσταση του 1979, που ανέτρεψε τον Σάχη, δεν ήταν απλώς μια πολιτική αλλαγή αλλά μια θρησκευτική κατάληψη της εξουσίας. Σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, πολλοί Σιίτες θεώρησαν τον αγιατολάχ Χομεϊνί, ο οποίος ηγήθηκε της νέας κυβέρνησης στην Τεχεράνη, ως τον ανώτατο θρησκευτικό τους ηγέτη.
Στο Ιράκ, η σουνιτική κυβέρνηση του Σαντάμ Χουσεΐν φοβήθηκε τις συνέπειες μιας πιθανής σιιτικής εξέγερσης. Ο πόλεμος που ακολούθησε τη δεκαετία του 1980 κόστισε τη ζωή σε περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους. Ωστόσο, ακόμα και αυτή η καταστροφική σύγκρουση θα μπορούσε να αποδειχτεί μικρότερη από τον πόλεμο που απειλεί σήμερα να καταπιεί ολόκληρη την περιοχή.
Η σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα στη Μέση Ανατολή, από την Αίγυπτο μέχρι το Πακιστάν, διαμορφώνεται ως ένα μωσαϊκό κρατών που χωρίζονται σε τρεις βασικές κατηγορίες: εκείνα που στηρίζουν το Ιράν, εκείνα που το αντιμάχονται και εκείνα που προσπαθούν να διατηρήσουν ουδέτερη στάση.
Η επιβίωση του ιρανικού καθεστώτος και ο οικονομικός πόλεμος
Το καθεστώς του Ιράν αγωνίζεται για την επιβίωσή του. Η μυστική αστυνομία των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), με περίπου 125.000 μέλη, κυβερνά για δεκαετίες μέσω φόβου και γνωρίζει ότι δεν μπορεί να αναμένει επιείκεια αν η Ισλαμική Δημοκρατία καταρρεύσει. Τους τελευταίους μήνες εκτιμάται ότι περισσότεροι από 30.000 διαφωνούντες έχουν εκτελεστεί, όπως αναφέρει η Daily Mail.
Η στρατηγική υψηλού ρίσκου που φαίνεται να ακολουθεί η Τεχεράνη βασίζεται στη δημιουργία οικονομικού χάους. Τα κράτη του Κόλπου, Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Ιράκ, Ομάν, Κατάρ, Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά σε δύο πηγές εισοδήματος: τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου και τον δυτικό τουρισμό μαζί με την παρουσία ξένων επιχειρηματιών και επενδυτών. Ένας μεγάλος πόλεμος απειλεί να καταστρέψει και τα δύο αυτά οικονομικά μοντέλα.
Εάν τα Στενά του Ορμούζ και τμήματα της Ερυθράς Θάλασσας κλείσουν για τα εμπορικά πλοία, οι ενεργειακές αποστολές θα περιοριστούν σημαντικά, κάτι που θα επιδεινωθεί από τις ιρανικές επιθέσεις σε διυλιστήρια. Η Ευρώπη και ιδιαίτερα η Βρετανία αναμένεται να αντιμετωπίσουν σημαντικές αυξήσεις στις τιμές καυσίμων.
Ταυτόχρονα, αρκετά αραβικά κράτη είχαν αρχίσει να επενδύουν στον τουρισμό, προσπαθώντας να μετατραπούν σε δημοφιλείς προορισμούς για δυτικούς επισκέπτες που ταξιδεύουν σε μέρη όπως το Ντουμπάι. Η Σαουδική Αραβία, το Ομάν και η Ιορδανία έβλεπαν σημαντικές προοπτικές σε αυτή την κατεύθυνση, όμως οι πύραυλοι και τα drones απειλούν πλέον να καταστρέψουν αυτές τις φιλοδοξίες.
Η Τεχεράνη ελπίζει ότι αν προκαλέσει αρκετή οικονομική ζημιά στους γείτονές της θα τους στρέψει εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Ωστόσο, αυτή η στρατηγική φαίνεται να ωθεί ορισμένα ουδέτερα κράτη να πλησιάσουν περισσότερο τη Δύση. Σύμφωνα με πηγές κοντά στις κυβερνήσεις των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, του Κατάρ και της Σαουδικής Αραβίας, σχεδιάζεται κοινή αντίδραση που θα περιλαμβάνει στρατιωτική συνεργασία, κάτι που μέχρι πρόσφατα φαινόταν εξαιρετικά απίθανο.
Ποιες χώρες θεωρούνται φιλοϊρανικές
Στην κατηγορία των χωρών που θεωρούνται πιο κοντά στο Ιράν περιλαμβάνονται η Τουρκία, ο Λίβανος, το Ιράκ και η Υεμένη.
Η Τουρκία, παρά την ιστορική αντιπαλότητα μεταξύ της σουνιτικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της σιιτικής Περσίας, χρειάζεται πρόσβαση στο ιρανικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Ο πρόεδρος, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έχει εκφράσει έντονη κριτική προς το Ισραήλ και καταδίκασε τη δολοφονία του αγιατολάχ, γεγονός που σημαίνει ότι το κράτος μέλος του ΝΑΤΟ με τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό μετά τις ΗΠΑ εμφανίζεται εχθρικό απέναντι στην επίθεση κατά του Ιράν.
Στον Λίβανο, το σύνταγμα προβλέπει ότι οι Χριστιανοί ορίζουν τον πρόεδρο, οι Σουνίτες μουσουλμάνοι τον πρωθυπουργό και οι Σιίτες τον πρόεδρο του κοινοβουλίου. Η σιιτική οργάνωση Χεζμπολάχ αποτελεί το μεγαλύτερο πολιτικό μπλοκ και λειτουργεί επίσης ως πληρεξούσιος στρατός του Ιράν απέναντι στο Ισραήλ. Ο ισραηλινός στρατός επανήλθε πρόσφατα στον νότιο Λίβανο μετά την εκτόξευση ρουκετών από τη Χεζμπολάχ για πρώτη φορά μετά την εκεχειρία στη Γάζα.
Στο Ιράκ, όπου περίπου το 60% του πληθυσμού είναι Σιίτες, οι ψηφοφόροι έχουν επανειλημμένα στηρίξει φιλοϊρανούς πολιτικούς. Μόλις έναν μήνα πριν, ο Ντόναλντ Τραμπ απειλούσε τη Βαγδάτη με κυρώσεις αν εκλεγόταν πρωθυπουργός ο Νούρι αλ-Μαλίκι. Το Ιράκ εξαρτάται επίσης σε μεγάλο βαθμό από την ηλεκτρική ενέργεια που προέρχεται από το Ιράν.
Στην Υεμένη, η σιιτική οργάνωση Χούθι που υποστηρίζεται από το Ιράν ελέγχει το βόρειο τμήμα της χώρας και την πρωτεύουσα Σαναά. Η γεωγραφική θέση της Υεμένης δίπλα στον βασικό θαλάσσιο εμπορικό δρόμο από τον Ινδικό Ωκεανό προς τη Διώρυγα του Σουέζ καθιστά τη χώρα στρατηγικά κρίσιμη.
Οι χώρες που προσπαθούν να κρατήσουν ουδέτερη στάση
Η Αίγυπτος, το Ομάν και το Πακιστάν επιχειρούν να διατηρήσουν ισορροπίες.
Η Αίγυπτος, η πολυπληθέστερη χώρα της Μέσης Ανατολής με περίπου 100 εκατομμύρια κατοίκους, θεωρεί τον εαυτό της ηγέτη του αραβικού και μουσουλμανικού κόσμου. Παρότι οι σχέσεις με το Ιράν έχουν βελτιωθεί τον τελευταίο χρόνο, περίπου το ένα τέταρτο του προϋπολογισμού της εξαρτάται από τα έσοδα της Διώρυγας του Σουέζ και από χαμηλότοκα δάνεια της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.
Το Ομάν έχει προσπαθήσει να λειτουργήσει ως μεσολαβητής ανάμεσα στο Ιράν και στους βασικούς αντιπάλους του, τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Ως ο πλησιέστερος γείτονας του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ, είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στις οικονομικές συνέπειες ενός πολέμου.
Το Πακιστάν είναι σύμμαχος της σουνιτικής Σαουδικής Αραβίας, αλλά λόγω της μεγάλης σιιτικής μειονότητας προσπαθεί να διατηρεί καλές σχέσεις με την Τεχεράνη και εξέφρασε συλλυπητήρια για τον θάνατο του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σε αεροπορική επιδρομή.
Οι χώρες που αντιτίθενται στο Ιράν
Στην αντίπαλη πλευρά βρίσκονται κράτη όπως η Αρμενία, η Συρία, η Ιορδανία, το Αζερμπαϊτζάν, το Κουβέιτ, το Αφγανιστάν, το Μπαχρέιν, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Σαουδική Αραβία.
Η Αρμενία, μικρό χριστιανικό κράτος βορειοδυτικά του Ιράν, βρίσκεται ανάμεσα στην Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν. Παρότι στο παρελθόν έβλεπε το Ιράν ως πιθανό προστάτη, η στάση της Τεχεράνης το 2022 όταν το Αζερμπαϊτζάν νίκησε τους Αρμένιους σε συνοριακή σύγκρουση άλλαξε τα δεδομένα.
Η Συρία, μετά την πτώση του συμμάχου του Ιράν Μπασάρ αλ-Άσαντ το 2024, άλλαξε πλήρως προσανατολισμό. Το νέο καθεστώς υπό τον σουνίτη Αχμέντ αλ-Σαράα εμφανίζεται εχθρικό προς την Τεχεράνη.
Η Ιορδανία, η μόνη αραβική μοναρχία χωρίς σημαντικά έσοδα από πετρέλαιο ή φυσικό αέριο, βρίσκεται σε ειρήνη με το Ισραήλ από το 1994 και λαμβάνει σημαντική βοήθεια από τις ΗΠΑ.
Το Αζερμπαϊτζάν έχει αξιοποιήσει τον ενεργειακό του πλούτο για την αγορά ισραηλινών όπλων και τη συνεργασία με ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών, κάτι που προκαλεί έντονη δυσπιστία στην Τεχεράνη.
Το Κουβέιτ είχε χρηματοδοτήσει τον πόλεμο του Σαντάμ Χουσεΐν κατά του Ιράν τη δεκαετία του 1980 και επιτρέπει στις Ηνωμένες Πολιτείες να χρησιμοποιούν τη χώρα ως βάση.
Το Αφγανιστάν βρέθηκε πρόσφατα σε πόλεμο με το Πακιστάν, ενώ οι σουνίτες Ταλιμπάν θεωρούν το Ιράν απειλή.
Στο Μπαχρέιν, μια σουνιτική μοναρχία κυβερνά έναν πληθυσμό με μεγάλη σιιτική κοινότητα και οι εντάσεις με το Ιράν είναι έντονες.
Το Κατάρ, αν και μοιράζεται μεγάλα κοιτάσματα φυσικού αερίου με το Ιράν, φιλοξενεί επίσης την Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ και μια μεγάλη αμερικανική στρατιωτική βάση, γεγονός που το καθιστά σημαντικό παράγοντα στη σύγκρουση.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν εξελιχθεί σε διεθνή κόμβο τουρισμού και χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, ενώ η Σαουδική Αραβία, με πληθυσμό περίπου 30 εκατομμυρίων, αποτελεί τη μεγαλύτερη δύναμη της αραβικής χερσονήσου και τη χώρα που προστατεύει τα ιερότερα προσκυνήματα του Ισλάμ στη Μέκκα.
Η κλιμάκωση της σύγκρουσης στην περιοχή απειλεί να ανατρέψει τις εύθραυστες ισορροπίες και να μετατρέψει τη Μέση Ανατολή σε ακόμα μεγαλύτερο πεδίο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης με παγκόσμιες οικονομικές και πολιτικές συνέπειες.
