Η εκπαίδευση θεωρείται διαχρονικά μοχλός ανάπτυξης και κοινωνικής ανόδου. Σύμφωνα με τη θεωρία του Gary Becker (1964) για το ανθρώπινο κεφάλαιο, οι κοινωνίες που επενδύουν στην εκπαίδευση έχουν περισσότερες πιθανότητες να αυξήσουν την παραγωγικότητά τους και να βελτιώσουν το βιοτικό τους επίπεδο. Ωστόσο, στην Ελλάδα στις ημέρες μας, έχει παρατηρηθεί το παράδοξο φαινόμενο ότι, ενώ η χώρα διαθέτει πολύ υψηλό ποσοστό αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ταυτόχρονα, παραμένει μία από τις χώρες με υψηλή ανεργία νέων, χαμηλούς μισθούς και υψηλό κίνδυνο φτωχοποίησης.
Το ερώτημα, λοιπόν, που τίθεται είναι αν η αύξηση του αριθμού των επιστημόνων σε μια χώρα συντελεί στη φτωχοποίηση του λαού ή αν το πρόβλημα της φτωχοποίησης ενός λαού βρίσκεται αλλού. Στο παρόν άρθρο, επιχειρείται μια απλή, αλλά τεκμηριωμένη ανάλυση με βάση την οικονομική επιστήμη, τις διεθνείς εμπειρίες και την ελληνική πραγματικότητα.
Η θεωρία που ανέπτυξε ο Becker το 1964 υποστηρίζει ότι η εκπαίδευση είναι επένδυση σε δεξιότητες και γνώση, η οποία αυξάνει την παραγωγικότητα του ατόμου και, συνεπώς, τα εισοδήματά του. Σε μια οικονομία που λειτουργεί αποτελεσματικά, οι επιστήμονες με υψηλή εκπαίδευση συνδράμουν ως ακολούθως στην κοινωνία που ζούνε και εργάζονται:
- συμβάλλουν στην καινοτομία
- ενισχύουν την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων
- βελτιώνουν τη διεθνή ανταγωνιστικότητα
- μακροπρόθεσμα, ανεβάζουν το βιοτικό επίπεδο της κοινωνίας
Σε χώρες, όπως η Γερμανία, η Ιρλανδία ή η Νότια Κορέα, η επένδυση που επιχειρήθηκε στην ανώτατη εκπαίδευση μετουσιώθηκε, τελικά, σε οικονομική ανάπτυξη. Στις χώρες αυτές, η αύξηση των επιστημόνων αποτέλεσε μοχλό πλούτου και όχι αιτία φτωχοποίησης της κοινωνίας.
Στην Ελλάδα μας, το έτος 2022, πάνω από το 43% των νέων ηλικίας 25–34 ετών είχαν πτυχίο επιπέδου πανεπιστημίου (στοιχεία από την Eurostat, 2022), ποσοστό που είναι ιδιαίτερα υψηλό για τις χώρες που ανήκουν στην ΕΕ. Παρά, όμως, το μεγάλο ποσοστό πτυχιούχων πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, η χώρα δεν έχει καταφέρει ακόμα να αξιοποιήσει αυτό το ανθρώπινο κεφάλαιο των επιστημόνων που παράγει τόσα χρόνια. Η ανεργία των νέων πτυχιούχων στην Ελλάδα παραμένει από τις υψηλότερες στην Ευρώπη, με ποσοστά πάνω από 20% σε αρκετές περιόδους, ενώ οι μισθοί για τις αντίστοιχες θέσεις υψηλής εκπαίδευσης είναι σχετικά χαμηλοί σε σύγκριση με την ΕΕ (πηγή, OECD, 2019). Αυτό το φαινόμενο εξηγείται από την αναντιστοιχία ανάμεσα στις δεξιότητες που προσφέρει η εκπαίδευση και στις ανάγκες της αγοράς εργασίας (skills mismatch). Ο ΟΟΣΑ (2019, Skills Outlook) καταγράφει την Ελλάδα ως μία από τις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά αναντιστοιχίας ανάμεσα στις δεξιότητες από την εκπαίδευση και στις ανάγκες της αγοράς εργασίας, στην Ευρώπη.
Η οικονομική επιστήμη εξηγεί πώς η υπερπροσφορά επιστημόνων χωρίς αντίστοιχη ζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πιέσεις προς τα κάτω στους μισθούς και σε υποαπασχόληση. Σύμφωνα με το βασικό μοντέλο προσφοράς – ζήτησης εργασίας (Samuelson & Nordhaus, 2010), όταν η προσφορά εργατικού δυναμικού υψηλής εκπαίδευσης υπερβαίνει τη ζήτηση, συμβαίνουν δύο πράγματα:
- Οι μισθοί των πτυχιούχων μειώνονται ή παραμένουν στάσιμοι.
- Αυξάνεται η ανεργία και η υποαπασχόληση, δηλαδή επιστήμονες εργάζονται σε θέσεις που δεν απαιτούν τις δεξιότητές τους.
Έτσι, ενώ οι οικογένειες των νέων επιστημόνων επενδύουν χρόνο και χρήμα για τις σπουδές τους, η απόδοση αυτής της επένδυσης είναι χαμηλή ή και ανύπαρκτη στις περιπτώσεις απασχόλησής τους σε θέσεις εργασίας άσχετες με το επιστημονικό τους αντικείμενο. Αυτό τελικά δημιουργεί στην κοινωνία το αίσθημα ότι η εκπαίδευση «δεν ανταμείβεται» και τελικά ότι συμβάλλει στη γενικότερη φτωχοποίηση.
Η αδυναμία της ελληνικής οικονομίας να απορροφήσει επιστήμονες οδηγεί, όπως είδαμε τα τελευταία χρόνια, σε μια μαζική μετανάστευση των επιστημόνων που παράγει η χώρα μας. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΙΝΕ/ΓΣΕΕ (2020), την περίοδο 2010–2020 περισσότερα από 450.000 άτομα με ανώτερη εκπαίδευση έφυγαν από τη χώρα. Το brain drain όμως ή αλλιώς η φυγή των επιστημόνων στο εξωτερικό έχει διπλή συνέπεια:
- Από τη μια, βελτιώνει τα εισοδήματα των ίδιων των επιστημόνων που εργάζονται τελικά στο εξωτερικό.
- Από την άλλη, στερεί από την Ελλάδα πολύτιμο ανθρώπινο κεφάλαιο που θα μπορούσε να ενισχύσει την ανάπτυξή της και, κατά συνέπεια, την ευημερία της κοινωνίας.
Η χώρα επενδύει τους δημόσιους και ιδιωτικούς πόρους για τη μόρφωση αυτών των νέων επιστημόνων, αλλά στο τέλος οι καρποί της επένδυσης απολαμβάνονται από άλλες οικονομίες, οι οποίες λαμβάνουν έτοιμους τους επιστήμονες αυτούς χωρίς να δαπανήσουν ούτε ένα ευρώ για την εκπαίδευσή τους. Η βασική αιτία που οι επιστήμονες δεν ενισχύουν την οικονομία όσο θα μπορούσαν είναι το παραγωγικό μοντέλο που επικρατεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Η χώρα μας παραμένει εξαρτημένη από τον τουρισμό, τις μικρές υπηρεσίες και τέλος τις οικοδομικές δραστηριότητες. Σύμφωνα με τον European Innovation Scoreboard (2023), η Ελλάδα κατατάσσεται ως «moderate innovator», δηλαδή έχει μέτριες επιδόσεις στην έρευνα και καινοτομία. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομία δεν δημιουργεί αρκετές θέσεις υψηλής εξειδίκευσης που θα αξιοποιούσαν τους επιστήμονες που βγαίνουν από τα ελληνικά πανεπιστήμια.
Αντίθετα, χώρες, όπως η Ιρλανδία και η Φινλανδία συνέδεσαν τη μαζική παραγωγή πτυχιούχων με επενδύσεις σε τεχνολογία και R&D, προσελκύοντας, με αυτόν τον τρόπο, εύκολα τις πολυεθνικές και ενισχύοντας, τέλος, τους μισθούς των εργαζομένων της χώρας τους. Η φτωχοποίηση στην Ελλάδα δεν οφείλεται μόνο στους χαμηλούς μισθούς των επιστημόνων, αλλά και στη γενικότερη εισοδηματική ανισότητα που επικρατεί. Μελέτες (π.χ. ΙΝΕ/ΓΣΕΕ, 2022) δείχνουν ότι το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας παραμένει πάνω από 25%. Οι χαμηλοί μισθοί των πτυχιούχων στην Ελλάδα, απλώς, προστίθενται στο γενικότερο πρόβλημα. Έτσι, ενώ οι οικογένειες θεωρούν την εκπαίδευση ως μέσο κοινωνικής ανόδου, στην πράξη η ελληνική αγορά εργασίας δεν προσφέρει τις αναμενόμενες ανταμοιβές. Αυτό ενισχύει τον φαύλο κύκλο της απογοήτευσης, της μετανάστευσης και της στασιμότητας.
Μπορεί όμως να αντιστραφεί το κλίμα και η αύξηση των νέων επιστημόνων να γίνει τελικά πλεονέκτημα, υπό προϋποθέσεις. Η αύξηση των επιστημόνων σε μια χώρα είναι θετική αν:
- η οικονομία μετασχηματιστεί ενεργά, ώστε να δημιουργεί θέσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας
- ενισχυθούν οι επενδύσεις σε τομείς, όπως η έρευνα, η τεχνολογία και η πράσινη ανάπτυξη
- συνδεθεί η πανεπιστημιακή έρευνα με την επιχειρηματικότητα (start-ups, clusters, τεχνολογικά πάρκα).
Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι επιστήμονες γίνονται μοχλός ανάπτυξης της οικονομίας μιας χώρας και όχι παράγοντας φτωχοποίησης της.
Συμπερασματικά, λοιπόν, η αύξηση των επιστημόνων στην Ελλάδα δεν είναι από μόνη της αιτία φτωχοποίησης. Αντίθετα, είναι ένα ανεκμετάλλευτο πλούσιο ανθρώπινο κεφάλαιο που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ανάπτυξη. Το πρόβλημα έγκειται στο γεγονός ότι η ελληνική οικονομία δεν καταφέρνει να αξιοποιήσει αυτό το δυναμικό, λόγω:
- skills mismatch,
- ανεργίας και υποαπασχόλησης,
- brain drain,
- και ενός παραγωγικού μοντέλου που βασίζεται σε χαμηλής αξίας υπηρεσίες.
Η φτωχοποίηση προκύπτει ως αποτέλεσμα της αναντιστοιχίας ανάμεσα στις δεξιότητες των πολιτών και στις ευκαιρίες που τους προσφέρει η χώρα. Η λύση δεν είναι να μειωθεί ο αριθμός των επιστημόνων, αλλά να αλλάξει τελικά το παραγωγικό μοντέλο της Ελλάδας ώστε να τους αξιοποιήσει. Μόνο έτσι η εκπαίδευση θα μπορέσει να γίνει πραγματικός μοχλός ανάπτυξης και κοινωνικής προόδου.
Βιβλιογραφία
- Becker, G. (1964). Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis. University of Chicago Press.
- OECD (2019). OECD Skills Outlook 2019. Paris: OECD Publishing.
- Samuelson, P., & Nordhaus, W. (2010). Economics. McGraw-Hill Education.
- ΙΝΕ/ΓΣΕΕ (2020). Έκθεση για το Brain Drain στην Ελλάδα.
- European Commission (2023). European Innovation Scoreboard.
- Eurostat (2022). Labour Force Survey Data.
- ΙΝΕ/ΓΣΕΕ (2022). Ετήσια Έκθεση για την Ελληνική Οικονομία και την Απασχόληση.
Μπετούνης Ιωάννης
BSc Μηχανολόγος Μηχανικός
MSc Robotics
PhD Candidate
